Op Europees vlak wordt de roep om een groepsvordering in te richten alsmaar luider. Ook in België vindt men parlementaire initiatieven terug en zullen er voorstellen vanuit de regering komen.

Het OIVO heeft daarom een nuttig overzicht opgesteld van enkele bedenkingen met betrekking tot deze problematiek.

Wat is een 'groepsvordering'?

Het is een collectieve rechtsvordering die consumenten in dezelfde situaties, met gelijkaardige belangen en problemen, toelaat om zich te verenigen in één groep en een vordering namens deze groep voor de rechter te brengen.

Dit is vooral zeer nuttig als bijv. een groot aantal consumenten wordt benadeeld door de oneerlijke handelspraktijken van één onderneming. Vaak zijn de bedragen van hun eisen te klein om alleen gerechtelijke actie te ondernemen, aangezien de kosten te hoog zouden kunnen oplopen. Maar samen staan ze sterk!

Groepsvordering of 'class action'?

Een 'class action' is in wezen hetzelfde als een groepsvordering. Hiermee bedoelt men eigenlijk doorgaans de groepsvordering in de Verenigde Staten van Amerika mee. De Amerikaanse 'class action' heeft echter enkele typische kenmerken die het onderwerp vormen van vele debatten, zowel in Europa als in Amerika zelf:

• contingency fee: het ereloon van de advocaat bestaat uit een percentage van het aan hun cliënt(en) toegekende bedrag. Afhankelijk van de uitspraak ontvangt de advocaat dus een heel groot bedrag, ofwel helemaal niets.
• punitive damages: naast de schadevergoeding, wordt er aan de eisers ook nog een bedrag toegekend waarmee men de verweerder straft (een soort boete). Hiermee wenst men het gedrag van de verweerder naar de toekomst toe te veranderen.

In België is het verboden om te gokken op de uitkomst van een gerechtelijk vonnis en kan enkel de geleden schade (materieel, moreel, fysiek, ...) vergoed worden.

Beide kenmerken vormen dan ook vaak het aangrijpingspunt voor lobbygroepen van ondernemingen om het instellen van een groepsvordering in België/Europa tegen te gaan. Ze stellen dat enkel advocaten hier wel bij varen en ondernemingen vaak failliet gaan door te hoge 'punitive damages'. Het zou ook een 'litigation society' in de hand werken, m.a.w. een maatschappij waar mensen constant procederen om er hun voordeel bij te halen.

Het OIVO is echter ook niet gewonnen om een Amerikaanse 'class action' in het Belgisch recht te introduceren. Wij zijn veeleer voorstander van een op Belgische maat gemaakte groepsvordering. Eén die rekening houdt met onze rechtstraditie en -cultuur, met slechts enkele aanpassingen van ons recht die onvermijdelijk nodig zijn om zulk een vordering tot stand te brengen.

Voordelen van een groepsvordering?

• Procedurekosten verminderen voor zowel de eiser als de verweerder
• De toegang tot een rechter wordt hierdoor ook vergemakkelijkt
• Rechtszekerheid voor alle partijen (een onderneming zou alle tegen hem bestaande geschillen in één keer kunnen regelen)
• Uniformisering van gerechtelijke uitspraken (minder tegenstrijdige beslissingen)
• De gerechtelijke achterstand wordt weggewerkt (de mogelijkheid om honderden individuele geschillen in één groepsvordering te behandelen)
• Het heeft een afschrikkend effect en is tegelijk concurrentiebevorderend (aangezien enkel diegene die oneerlijke praktijken toepassen geviseerd worden)

Opt-in of opt-out?

Opt-in betekent dat elke consument die aan de groepsvordering wenst deel te nemen, zijn wilsuiting duidelijk moet laten blijken. Enkel diegene die uitdrukkelijk te kennen hebben gegeven deel te willen uitmaken van de groep zullen dan ook gebonden zijn door de uitspraak.

Bij een opt-out systeem moeten betrokken consumenten uitdrukkelijk melden niet te willen deelnemen aan de groepsvordering, anders is men automatisch gebonden door de uitspraak.

Beide opties hebben voor- en nadelen, die heel voorzichtig dienen te worden afgewogen tegen elkaar. In sommige zaken zal een opt-out systeem aangewezen zijn (veel gedupeerden en lage bedragen), in andere een opt-in systeem (weinig gedupeerden en hoge bedragen).
Al bestaande systemen voor groepsvorderingen in andere lidstaten kiezen veelal voor slechts één optie (meestal opt-out). Maar de praktijk heeft al uitgewezen dat dit in sommige zaken zeker niet in het voordeel is van elke consument.

Misschien is de rechter dan ook het best geplaatst om tijdens het al dan niet toelaten van een groepsvordering, objectief te oordelen of het om een opt-in of een opt-out procedure zal gaan?

Nationaal of Europees?

Op Europees niveau wordt de discussie alvast hevig gevoerd, maar ze is nog lang niet ten einde. Er is een grondige studie gevoerd naar de al bestaande systemen in alle lidstaten. Van de 27 lidstaten hebben er 13 al een soort groepsvordering ingevoerd, maar ze vormen ieder op zich een uniek systeem, gebaseerd op hun eigen rechtssysteem (1).

De Europese Commissie heeft onlangs nog, op 27 november 2008, een Groenboek over deze problematiek gepubliceerd (2). Maar hierin wordt er niets concreet voorgesteld en is er slechts terug een consultatieronde opgestart voor alle belangengroepen.

Daarom is het van belang om al in een eigen groepsvordering op nationaal niveau te voorzien, parallel aan de Europese discussie.

In België?

Er bestaan verscheidene buitengerechtelijke organen voor alternatieve geschillenoplossing (arbitrage, bemiddeling, ombudsmannen en geschillencommissies). Maar vele van de adviezen of beslissingen genomen via deze weg zijn niet bindend. Deze mechanismen moeten dan ook versterkt worden en verdienen een plaats in een collectieve procedure. Op die manier kan men nog vóór of tijdens een groepsvordering tot een minnelijke schikking komen, zodat er geen gerechtelijke uitspraak meer nodig is.

Voorlopig kunnen benadeelden van een oneerlijke handelspraktijk, alsook consumentenorganisaties en de overheid, enkel een stakingsvordering instellen. Met deze vordering kan men enkel een bepaalde praktijk doen stopzetten. Men kan dus geen compensatie verkrijgen voor de geleden schade, noch een contract doen opzeggen!

Conclusie

Een groepsvordering is dus onvermijdbaar als men de consument zijn rechten wil laten verdedigen in elke mogelijke situatie. Daarom dient men ook niet langer de discussie te voeren over het wel of niet toelaten van een groepsvordering in België, maar over hoe we die rechtsvordering kunnen organiseren!

(1)http://ec.europa.eu/consumers/redress_cons/collective_redress_en.htm
(2)http://ec.europa.eu/consumers/redress_cons/greenpaper_en.pdf